عقيدهء مالك بهترين تفسير كه هميشه به آن استدلال مىنمايد و اين نوع از سوگندها را چنين تعريف مىكند : « قسم خوردن انسان براى چيزى كه يقين دارد ، چنان است . سپس مىبيند آن‌طور نيست ، سوگندى بيهوده و لغو است . » « 1 » ما اكنون نمىخواهيم يكى از اين تعريف‌ها را برگزينيم ، بلكه ما هر دوى آنها را دو حالت ويژه‌اى در دايرهء قانون عام و گسترده‌اى نسبت به عدم مسئوليت مىدانيم . ولى اگر همين‌ها را با آيات و روايات مقايسه كنيم ، خواهيم ديد كه تعريف اول به بهترين صورت با آيهء شريفهء سورهء مائده توافق دارد . آنجا كه آيه مباركه سوگندهاى حقيقى را در برابر سوگندهاى مغلّظه قرار مىدهد : « لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ » « 2 » درحالىكه در سورهء بقره سوگند حقيقى را در برابر سوگندهايى قرار مىدهد كه شكستن آنها باعث زيان و ضرر عمدى مىگردد : « وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ » « 3 » ، و اين‌چنين از دو عبارت قرآنى استفاده مىشود كه عمل اراده آن است كه تنها نيت براساس آن منعقد شده باشد و همان است كه مسئوليت ما را در پى دارد . جز اين‌كه اين صفت دومى را شايسته است كه مورد توجه قرار دهيم و بيشتر بررسى و تعريف كنيم . توضيح اين‌كه در اينجا نوعى از خطا و اشتباه وجود دارد كه روى موضوع فعاليت ما تأثيرگذار نيست ، بلكه روى ارزش كار و محتواى اخلاقى آن تاثير دارد ، زيرا گاهى شخص خطا مىكند ، منتهى نه در عملى كه انجام مىدهد ، بلكه در نظام ؛ يعنى در رابطه عمل با قانون ؛ بنابراين خطاى من نشأت گرفته از ناآگاهى من نيست ، چون من موضع خودم را درك مىكنم و درعين‌حال نسبت به اصلى كه بايد اين موضع من در برابر آن تسليم باشد ، آگاهى دارم . ولى تمام جريان اين است كه من همه چيز را از زاويه‌اى مىبينم كه رفتار مرا به‌گونه‌اى قرار مىدهد

--> ( 1 ) - ر . ك : الموطّأ مالك : 2 / 477 ، حديث 9 وى نظرات ديگرى را از ابن عباس و مالك نقل كرده است ؛ تفسير قرطبى : 3 / 100 ، و رجوع كنيد دربارهء تمام اين بحث به : تفسير البحر المحيط : 2 / 179 . ( 2 ) - مائده ( 5 ) آيهء 89 : خداوند شما را در برابر قسم‌هاى لغو مؤاخذه و مجازات نمىكند ، ولى در برابر سوگندهايى كه گره آن را محكم كرده‌ايد ، مؤاخذه مىكند و شما را موظّف به عمل كردن به آن مىسازد . ( 3 ) - بقره ( 2 ) / آيهء 225 : اما به آنچه دل‌هاى شما كسب كرده ، ( و سوگندهايى كه از روى اراده و اختيار ياد مىكنيد ) شما را مؤاخذه مىكند .